آموزش آرایه ایهام

ایستگاه یادگیری ایهام و ایهام تناسب

مهم ترین بحث بدیع است و استاد بی همتای آن حافظ شیرازی است .ایهام یا توریه ،توهیم یا تخییل در لغت به معنی «به وهم افکندن » و در اصطلاح ادبی آن است که در کلام ،کلمه ای با حداقل دو معنی به کار رفته باشد .باید دانست که در بعضی ایهام ها ،معنای دور و نزدیک وجود ندارد و هردو معنی ارزش برابر دارند .

  • در ایهام باید بیت یا جمله ، با هردو معنی کلمه دارای ایهام ،منطقی از کار دربیاید.
  • به عبارتی هرگاه بتوان دو معنای یک واژه را درون بیت یا عبارت جاگذاری کرد و از هردو معنا ، کلامی منطقی به دست آید آن واژه ایهام دارد .
  • گاهی یک ترکیب یا کل جمله را می شود به دو شکل معنا کرد .
  • استفاده از ایهام در اشاره به اسم یا تخلّص شاعر ،مرسوم بود.

شاهد مثال های ایهام از کتب درسی دوره دبیرستان:

  • گفتم که بوی زلفت گمراه عالمم کرد                                گفتا اگر بدانی هم اوت رهبر آید
  • نباشی بس ایمن به بازوی خویش                               خورد گاو نادان ز پهلوی خویش
  • حال خلیفه دیگر است که او خداوند ولایت است .
  • نادره کبیکی به جمال تمام                                      شاهد آن روضه فیروزه فام
  • پنهان ز دیده ها و همه دیده ها از اوست                 آن آشکار صنعت پنهانم آرزوست
  • در هوای عاشقان پر می کشد با بی قراری             آن کبوتر چاهی زخمی که او در سینه دارد
  • همی بر خروشید و فریاد خواند                          جهان را سراسر سوی داد خواند
  • با محتسبم عیب مگویید که او نیز                        پیوسته چو ما در طلب عیش مدام است
  • از سیم به سر یکی کُله خود                                ز آهن به میان یکی کمر بند
  • تو قلب فسرده زمینی                                       از درد ورم نموده یک چند
  • در عالم پیر ،هر کجا برنایی است                        عاشق بادا که عشق خوش سودایی است
  • تابستان وصال ،درست به هنگام ،همچون همه ساله امید بخش و گرم و مهربان و نوازشگر آمد .
  • آسمان کویر این نخلستان خاموش و پرمهتابی که هرگاه مشت خونین و بی تاب قلبم را در زیر باران های غیبی سکوتش می گیرم ….
  • چون رود امیدوارم بی تابم و بی قرارم                    من می روم سوی دریا جای قرار من و تو
  • برای وصف میدان های پُرمین       برای وصف خال و زلف چین چین             نه در شیراز و نه در شهر گنجه       نظامی می شوم در قصر شیرین
  • چو پیش پدر شد سیاووش پاک                            نه دود و نه آتش نه گرد و نه خاک
  • قهوه خانه گرم و روشن ،مرد نقّال ، آتشین پیغام ، راستی کانون گرمی بود .
  • خیس خون داغ سهراب و سیاوش ها
  • او شغاد ، آن نابرادر بود
  • که شغاد نابرادر را بدوزد ،همچنان که دوخت
  • ز یزدان دان نه از ارکان که کوته دیدگی باشد                که خطّی کز خرد خیزد تو آن را از بنان بینی
  • مخور طعمه جز خسروانی خورش                               که جان یابدت زان خورش ،پرورش

شاهد مثال های کلیشه ای کتب دانشگاهی یا کمک آموزشی:

  • زگریه مردم چشمم نشسته در خون است                 ببین در طلبت حال مردمان چون است
  • تن چو تار قز و بریشم وار                                    ناله زین تار ناتوان برخاست
  • ای چو فرعون شوم گردنکش                                  رفته از راه آب در آتش
  • شمع جانم را بکشت آن بی وفا                                 جای دیگر روشنایی می کند
  • نقد دلی که بود مرا صرف باده شد                              قلب سیاه بود از آن در حرام رفت
  • به بال و پر مرو از ره که تیر پرتابی                          هوا گرفت زمانی ولی به خاک نشست
  • گفت اگر بر آستانم آب خواهی زد                هم به مژگانت بروب آن خاک ِدر، گفتم به چشم
  • مشتاقی و مهجوری دور از تو چنانم کرد                کز دست بخواهد شد پایاب شکیبایی
  • ای دمت عیسی ، دم از دوری مزن                   من غلام آن که دور اندیش نیست
  • میان گریه می خندم که چون شمع اندر این منزل            زبان آتشینم هست لیکن در نمی گیرد
  • دیدم و آن چشم سیه که تو داری                         جانب هیچ آشنا نگاه ندارد
  • دیشب به سیل اشک ره خواب می زدم                     نقشی به یاد تو روی برآب می زدم
  • یارب آن زاهد خود بین که به جز عیب ندید                  دود آهیش در آیینه ادارک انداز
  • دلم که چون سر زلف تو می رود بر باد                        به دام عشق در افتاد و هرچه بادا باد
  • ندارم دستت از دامن مگر در خاک و آن دم هم که بر خاکم روان گردی به دور دامنت گردم
  • گر پر از لاله سیراب بود دامن کوه                        مرو از راه که آن خون دل فرهاد است
  • بگفتا گر به سر یابیش خشنود                                بگفت از گردن این وام افکنم زود
  • پیاپی بکش جام و سرگرم باش                                 بهل گر بگیرند بی کارها
  • بزد تیر بر چشم اسفندیار                                   سیه شد جهان پیش آن نامدار
  • با حکم اعدام دیگر سرافرازمان می کنید.
  • به راستی که نه همبازی تو بودم من                       تو شوخ دیده مگس بین که می کند بازی
  • ای شعر ای تو جان دگر در من در بند تن اسیر منم یا تو                               من دراسارتم تو در آزادی             یا للعجب امیر منم یا تو
  • در سایه ها ، فروغ تو بنشست و رنگ باخت                 او را به سایه از چه سیه پوش می کنی
  • در سخن پنهان شدم مانند بو در برگ گل                     هر که دارد میل دیدن در سخن بیند مرا
  • ز سوز سینه مخفی شد این قدر معلوم                  که همچو خس مژه اش در گریستن می سوخت
  • دی می شد و گفتم صنما عهد به جای آر                       گفتا غلطی خواجه ، در این عهد وفا نیست
  • گفتم : گل بستان را چنان که دانی ، بقاییی و عهد گلستان را وفایی نباشد .

ایهام تناسب

یعنی آوردن کلمه یا عبارتی که دارای دو معنی باشد ؛معنای اول قابل جای گذاری در بیت یا جمله  و معنای دوم دارای تناسب با کلمه ای دیگر در بیت یا جمله است  به عبارتی فقط یکی از دو معنی کلمه در کلام حضور داشته باشد اما معنای غایب با کلمه یا کلماتی از کلام رابطه و تناسب داشته باشد .

شاهد مثال های کتب درسی دبیرستان :

  • که چون زندگانی به سر می برد                             بدین دست و پای از کجا می خورد؟
  • کنار نام تو لنگر گرفت کشتی عشق                        بیا که یاد تو آرامشی است طوفانی
  • در آن باران تیر و برق پولاد                                 میان شام رستاخیز می گشت
  • بدر در میدان او هلالی بودی و رستم به دستان او زالی.
  • فلک باخت از سهم آن جنگ ،رنگ                                بود سهمگین جنگ شیر و پلنگ
  • درفشان لاله در وی چون چراغی                              ولیک از دود او برجانش داغی
  • لب و دندان سنایی همه توحید تو گوید               مگر از آتش دوزخ بُودش روی رهایی
  • گر در سرت هوای وصال است حافظا                       باید که خاک درگه اهل هنر شوی
  • چون گشت زمین ز جور گردون                             سرد و سیه و خموش و آوند
  • شانه می آید به کار زلف در آشفتگی                       آشنایان را در ایّام پریشانی بپرس
  • می تواند حلقه بر در زد حریم حسن را              در رگ جان  ، هر که را چون زلف ،پیچ و تاب هست
  • باز در سایه دلاویز چادرها و در دامن معطّر چمن ها سفره های پر سخاوت ایل را گستردند .
  • دیروز در غربت باغ ،من بودم و یک چمن داغ             امروز خورشید دردشت ، آیینه دار من و تو
  • به دستور فرمود تا ساروان                                  هیون آرد از دشت صد کاروان
  • سیاوش سیه را به تندی بتاخت                            نشد تنگ دل ، جنگ آتش بساخت
  • فرود آمد از اسب کاووس شاه                                         پیاده سپهبد پیاده سپاه
  • چوب دستی منتشا مانند در دستش ،مست شور و گرم گفتن بود ،صحنه میدانک خود را تند و گاه آرام می پیمود .
  • همگنان خاموش ،گرد بر گردش ،به کردار صدف بر گرد مروارید ،پای تا سر گوش
  • پهلوان هفت خوان اکنون ، طعمه دام و دهان خوان هشتم بود .
  • دو ساعت بعد مهمان ها بدون تخلّف ، تمام و کمال دور میز حلقه زده و در صرف کردن صیغه بلّعتُ اهتمام تامی داشتند .
  • پنج انگشت دعا گو بر روی صورت گا انداخته آقای استادی نقش بست .
  • چو گل هر جا که لبخند آفرینی                            به هر سو رو کنی لبخند بینی
  • دلم را داغ عشقی بر جبین نه                                زبانم را بیانی آتشین ده
  • یک روز خسرو زنگ قرآن در شهناز شوری به پا کرده بود.

شاهد مثال های کلیشه ای کتب دانشگاهی و کمک آموزشی :

  • یکی را حکایت کنند از ملوک                     که بیماری رشته کردش چو دوک
  • صبر ایوبی بباید تا ببیند روزگار               همچو داعی مدح پردازی ز کرمان آمده
  • هر تیر که در کیش است گر بر دل ریش آید                ما نیز یکی باشیم از جمله قربان ها
  • چو تو خود کنی اختر خویش را بد                              مدار از فلک چشم نیک اختری را
  • عالم از ناله عشاق مبادا خالی                          که خوش آهنگ و فرح بخش نوایی دارد
  • ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست                          منزل آن مه عاشق کش عیّار کجاست
  • عنقا شکار کس نشود دام باز چین                       کاینجا همیشه باد به دست است دام را
  • هندو به پیش خال تو باشد به چاکری                        مهر رخ تراست مه و زهره ،مشتری
  • ذکرش به خیر ساقی فرخنده فال من                        کز در مدام با قدح و ساغر آمدی
  • چنان سایه گسترد بر عالمی                                             که زالی نیندیشد از رستمی
  • مردم چشمم به خون آغشته شد                                    در کجا این ظلم بر انسان کنند
  • ای لعل تو شیرین و بیان تو شکر ریز                       شیدای تو عالم همه چون خسرو پرویز
  • کوه را هم تیغ داد و هم کمر تا                                               به سرهنگی او افراخت سر
  • به مهلتی که سپهرت دهد ز راه مرو                        تو را که گفت که این زال ترک دستان کرد ؟
  • چه زنم چو نای هردم ز نوای شوق او دم                     که لسان غیب خوش تر بنوازد این نوا را
  • که لیلی گرچه در چشم تو حوری است                               به هر جزئی ز حسن او قصوری است
  • تا دل هرزه گرد من رفت به چین زلف                         او زان سفر دراز خود ، عزم وطن نمی کند
  • تویی آفریننده ماه و تیر
  • این همه شهد و شکرکز سخنم می ریزد                        اجر صبری ست کز آن شاخ نباتم دادند
  • گر می گریزم از نظر مردمان رهی                                    عیبم مکن که آهوی مردم ندیده ام
  • به روی بخت ز دیده ، ز چهر عمر به گردون                گهی چواشک نشستم گهی چو رنگ پریدم
  • این بگفت و جان به خزانه مالک دوزخ سپرد.
0 0 رای
امتیاز دهی
اشتراک در
اطلاع از
0 دیدگاه ها
بازخورد داخلی
مشاهده همه نظرات
اسکرول به بالا